Belirli ölçülerde bir yüksek yatak üretmek için yatağın yapım malzemesi ve üretim süreci dikkate alınmalıdır. Yatak, takım tezgahlarının en önemli parçalarından biridir; çünkü tüm makine onun üzerine kurulur ve yükselir. Yataklar rijitlikleri ve büyük boyutlu parçaları taşıyabilme kapasiteleriyle öne çıkar.
Yatak nedir?
Yatak, her takım tezgahının sabit gövdesidir. Makinenin üzerine inşa edildiği temeldir; bu yüzden taban veya banko olarak da adlandırılır. Tipi ne olursa olsun her yatağın temel özelliği rijitliğidir; bu, üretildiği malzemelerin türüyle (yüksek sıcaklıklara karşı çok dayanıklı olmalıdır) ilgili olduğu kadar işleme hızlarına dayanabilme kapasitesiyle de ilgilidir.
Unutulmamalıdır ki işleme sırasında yatak titrer veya hareket ederse istenen sonuçlar elde edilemeyebilir. Takım tezgahlarında yataklar, aksi hâlde işleme hassasiyetini olumsuz etkileyecek yapısal deformasyonlar nedeniyle gereklidir.
Makinenin diğer elemanları takım tezgahının bu kısmına yerleştirilir; ancak bu bileşenleri taşımak yatakların tek görevi değildir. Yataklar kesme kuvvetlerini karşılayabilmeli ve makine parçalarının (örneğin arabaların) doğru şekilde hareket etmesine olanak tanımalıdır. Zira yataklar, makinenin temeli ve gövdesi olmalarının yanı sıra makinenin hareketli elemanlarının üzerinde hareket ettiği ortamdır. Bunlar arabalar veya tabla olabilir. İleri ve geri hareket, yatağın üzerine monte edilen ve özel destek yüzeyleri olan kızaklar üzerinden gerçekleşir.
Yatak tipleri
Rijit olmalarına rağmen yatakların her zaman fener mili kutusuna göre yatay konumlandırılması gerekmez; makinenin ihtiyaçlarına göre de inşa edilebilirler. Bu nedenle makineler için farklı yatak tipleri vardır: düz, eğik ve yükseklik ölçüleri ilk ikisini aşan yüksek yatak.
Yataklar, söz konusu takım tezgahına göre farklılık gösterebilir. Örneğin torna tezgahlarında düz yatak öne çıkar; bu yatağa sahip makineler atölye tipi torna olarak adlandırılır ve büyük boyutlu parçaları işleyebilir. Eğik yataklı tornalarda ise rakorlar gibi küçük parçalar işlenir.
Freze tezgahları, masaüstü matkap tezgahları ve taşlama tezgahları gibi daha kompakt takım tezgahlarında genellikle yatay bir yatağa göre boyu daha kısa ancak yüksekliği daha fazla olan yüksek yataklar kullanılır.
Yüksek yatak: ölçüler ve teknik gereksinimler
Daha önce belirttiğimiz gibi yüksek yatak genellikle küçük boyutlu ve dikey ya da masaüstü çalışan takım tezgahlarında kullanılır. Bir yatağın etkili olması için hangi gereksinimleri karşılaması gerekir? Her şeyden önce makinenin bu kısmı, makinenin diğer elemanlarının doğru yerleşimine uygun olmalıdır; bu da işlemelerde hassasiyeti güvence altına alır.
Öte yandan yataklar statik ve dinamik rijitliğe sahip olmalı, köprü ve kolonlara sahip olmalı ve yalnızca üzerlerinde hareket eden kızakların değil, işleme sırasında oluşan titreşimlerin yol açtığı aşınmaya karşı da yüksek dayanım göstermelidir.
Yapım malzemesi
Yatak için doğru yapım malzemesinin seçimi atölyedeki çalışma koşullarına, yapılan işlemenin türüne ve genel olarak takım tezgahının kullanım amacına bağlıdır. Günümüzde boyutlarındaki farklılıklara rağmen yatakların neredeyse tamamı aynı malzemelerle üretilir:
- Gri dökme demir. Yatakların üretiminde en yaygın kullanılan malzemedir. Kızaklar yatak gövdesinin bir parçasıysa ve üzerine monte edilmiş ayrı elemanlar değilse, dökme demirin aşınmaya karşı yüksek dayanıma sahip olması gerekir.
- Hobi amaçlı makineler gibi büyük işlemeler gerektirmeyen daha küçük makinelerde yüksek yatak, HB-60-230 sertliğe sahip CY 18-36 dökme demirden yapılabilir.
- Yüksek yatak basit, et kalınlığı belirli bir yapıya (10 ila 30 mm et kalınlığı) sahipse CY 21-40 tipi dökme demir kullanılır; et kalınlığı 20 ila 60 arasına çıkarsa 28-40 tipi dökme demir kullanılır. Et kalınlığı arttıkça kullanılan dökme demirin sınıfı da yükselmelidir.
Yüksek yatağın üretimi ve ölçüleri
Tipi ne olursa olsun yatak üretmek için iki yöntem vardır:
- Döküm ile: dökme demirden üretilen yataklar.
- Kaynak ile: karbon çeliğinden üretilen yataklar.
Yatak üretim yönteminin seçimi, her iki yapım şeklinin sunduğu ekonomik ve teknik unsurlara bağlıdır. Örneğin dökme demir yüksek yataklar çelik olanlara göre daha az karmaşıklık gerektirir; bu nedenle daha ekonomiktir ve seri makine üretiminde en çok tercih edilen yöntemdir.
Kaynaklı yataklar ise makinelerin kısa sürede üretilmesi istendiğinde ve döküm için demir kalıpların yapılmasının önerilmediği durumlarda tercih edilir.